Đamien
22-12-2006, 09:40 PM
LỄ TẾ CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI KƠHÔ
Tin và Tế lễ luôn là hai hình thức song hành trong sinh hoạt tín ngưỡng cổ truyền của người Thượng, người ta tin thế nào thì thực hành tế lễ như vậy. Nếu tin chỉ là những ý niệm trừu tượng về thế giới vô hình, thì tế lễ lại là những thực hành cụ thể diễn tả niềm tin ấy trong đời thường của họ.
Gọi là lễ tế bởi vì việc ấy có một tầm vóc chẳng những đối với gia đình mà còn với cả cộng đồng làng xóm nữa, việc ấy có sự chuẩn bị khá công phu từ tinh thần đến vật chất, có sự tham dự của rất nhiều người, họ là những thực khách góp phần tạo nên bầu khí trang trọng cho lễ tế.
Có rất nhiều lễ tế trong sinh hoạt tín ngưỡng của người Thượng, nhưng ở đây chỉ xin lược tả lễ tế lớn nhất, qui tụ được nhiều người tham dự nhất, nói được rằng đây là hình thức lễ hội của người Thượng Kơho-Sre, và đã có một truyền thống lâu đời, chỉ bị mai một trong những năm gần đây do những yếu tố tôn giáo mới du nhập vào, cũng như sự thay đổi xã hội tác động đến cuộc sống của họ.
Đó là lễ tế được họ gọi là lơh yàng sa rơpu.
Người ta gọi là lơh yàng sa rơpu (tế trâu), hay còn được gọi là nô dờng, tăc mơnàr, tăc năng…
Tầm vóc của lễ tế tùy vào số gia đình tế lễ trong một làng, ví dụ trong một làng có năm mươi gia đình, mà năm đó có mười gia đình tế lễ thì đủ sức tạo nên một lễ hội lớn, khách mời gồm những người từ nhiều làng khác nhau trong vùng.
Nét chính và lý do của lễ tế
Đây là lễ tế của gia đình, gia đình là người chủ trì và chịu mọi phí khoản, tuy nhiên nó mang tầm vóc và ảnh hưởng cho sinh hoạt của cả làng nên người ta cũng gọi đây là nô dờng (tiệc lớn).
Lễ tế này không định kỳ, chỉ diễn ra vài ba năm một lần, tùy theo điều kiện làm ăn sinh sống của những gia đình tế lễ, có khi một gia đình cả đời mới tế trâu một lần hay chẳng có lần nào cả vì nghèo, ngược lại những gia đình giàu có thì tế lễ nhiều, thay vì một thì hai trâu, cũng có gia đình tế cả ba trâu một lúc và vài năm tế lễ một lần.
Những gia đình có nhiều lúa và trâu được coi là giàu có thời xưa, họ muốn làm lễ tạ thần, hay cũng có khi do muốn phô trương thanh thế của gia đình mình với bà con lối xóm, nên đứng ra làm lễ tế và mời tất cả bà con xa gần cũng như tất cả bà con lối xóm tham dự. Cũng có khi là muốn tạ thần vì tai qua nạn khỏi, thường khi là do muốn giữ lời khấn hứa với thần về việc gì đó mà người ta tin rằng đã có sự giúp đỡ của các thần (yàng sơnđàc).
Ví dụ ông K’Brai có con bị bệnh nặng, ông hứa với thần rằng nếu con ông khỏi thì ông sẽ tế trâu cho thần, và thế là khi mọi sự xảy ra đúng như ý thì người ta thực hiện lời đã hứa.
Nói chung là có những lý do quan trọng dẫn tới quyết định cho việc tế lễ.
Chuẩn bị lễ tế
Lơh yàng sa rơpu là lễ tế được chuẩn bị công phu nhất, thời gian chuẩn bị xa cũng ít là sáu tháng tới một năm, nghĩa là gia đình cảm thấy năm đó họ đủ sức tế lễ, vì nhà họ có lúa có trâu, có của cải, hay được bình an khỏe mạnh…
Thời gian chuẩn bị gần ít cũng là từ ba tháng tới sáu tháng.
Lúc đầu người ta có nghi lễ gọi là bo mồ, nghĩa là giã men rượu, phơi khô và chuẩn bị làm rượu cần đủ để cho mọi thực khách phải say sưa trong cái ngày trọng đại ấy. Việc giã men rượu được thực hiện về đêm, chủ nhà mời tất cả các thiếu nữ trong làng cùng giã trong đêm trăng rất vui, đây cũng là dịp giao lưu nam nữ có thể tạo nên mối quan hệ tình cảm và đưa tới chuyện hôn nhân cho nhiều cặp nam nữ trong hay ngoài làng.
Bước quan trọng thứ hai họ gọi là đùh sơnggơr, nghĩa là bắt đầu đánh trống, nghi lễ này diễn ra lúc nửa đêm trước ngày tế lễ chừng một tháng, thế là những gia đình tế lễ đánh chiêng đánh trống theo các điệu cổ truyền của họ, họ đánh cả tháng trước khi diễn ra lễ tế trâu.
Trong thời gian đó người ta chuẩn bị mọi thứ trong nhà như trang trí nhà cửa, chuẩn bị củi để đun, hai khâu này rất quan trọng nên người ta phải mượn một thanh niên và một thiếu nữ mà họ gọi là cau tơrnồm, đương nhiên đây là những chàng trai cô gái điệu nghệ và đảm đang nhất làng.
Chàng thanh niên thì lo việc trang trí là công việc công phu nhất như làm cây nêu, phải đi chặt cây lồ ô cao ngất và những cành tre dài nhất để làm những cánh cho cây nêu, trên đó họ trang trí đủ kiểu đẹp mắt tạo nên sự trang trọng thật sự cho lễ tế. Còn cô gái thì đi lấy củi rừng, thường thì kiếm loại củi nào tốt nhất và chất gọn ghẽ trong gầm nhà sàn, mọi sự phải tươm tất đâu ra đó trước ngày tế lễ.
Ngoài ra còn có việc quan trọng nữa là phải chuẩn bị gói bánh nếp (klơm mbar) để chuẩn bị đón những người khách trẻ từ các nơi đổ về.
Trước ngày tế lễ một tuần, người ta cho dựng cây nêu, chôn cái cọc cột trâu chắc chắn bằng loại cây cứng và chắc gọi là băng loă, bện dây rừng gọi là che dàm để buộc con trâu trong vòng 3 ngày trước khi tế sát.
Một ngày trước tế sát, có nghi lễ gọi là mpràng bòn, đây là nghi lễ mà vị trưởng tế trong làng họ gọi là cau bơrnoh, đứng ra dẫn một đoàn người đi chung quanh làng, ông ta vác trên vai một cái xà gạc, vừa đi vừa hô to và giơ cao xà gạc, có người thổi tù và mọi người hô theo, mục đích của cuộc diễn hành này là để xua đuổi những tà ma ác hại (pluh-plàng) đi xa khỏi làng xóm, để cho làng xóm được an lành, dân chúng được an cư.
Cũng nên biết người trưởng tế là người vị vọng trong làng, được cử ra đứng đầu các gia đình tế lễ.
Chính trong đêm trước ngày tế sát là đêm vui nhất, đó các choé rượu đã chuẩn bị từ lâu được khui ra, thế là khách xa gần được mời uống, người ta vừa uống vừa hò reo và rung những cây nêu nhỏ, trên đó có treo những thẻ bằng gỗ gọi là petpel cho nó reo lên, cộng thêm những tiếng huých sáo dài cổ động cho những thực khách nốc những hơi dài những choé rượu cần sắp sẵn giữa nhà.
Dĩ nhiên đây là đêm vui, đêm mà mọi người cùng say sưa.
Ngoài ra trong đêm áp lễ có tục lệ vui nhất họ gọi là lòt yơng, nghĩa là thanh niên từ các làng kéo đến, họ mặc quần áo đẹp nhất và đến từng gia đình tế lễ, uống những chén rượu cần và được các gia đình tế lễ tặng mỗi người một cái bánh nếp gói trong lá dầu.
Đây cũng là dịp nam nữ có dịp giao tiếp với nhau, thường sau lễ tế có nhiều cuộc hôn nhân diễn ra giữa các cặp nam nữ trong vùng, nên đây cũng là cơ hội vui cho nhiều người trẻ.
Tin và Tế lễ luôn là hai hình thức song hành trong sinh hoạt tín ngưỡng cổ truyền của người Thượng, người ta tin thế nào thì thực hành tế lễ như vậy. Nếu tin chỉ là những ý niệm trừu tượng về thế giới vô hình, thì tế lễ lại là những thực hành cụ thể diễn tả niềm tin ấy trong đời thường của họ.
Gọi là lễ tế bởi vì việc ấy có một tầm vóc chẳng những đối với gia đình mà còn với cả cộng đồng làng xóm nữa, việc ấy có sự chuẩn bị khá công phu từ tinh thần đến vật chất, có sự tham dự của rất nhiều người, họ là những thực khách góp phần tạo nên bầu khí trang trọng cho lễ tế.
Có rất nhiều lễ tế trong sinh hoạt tín ngưỡng của người Thượng, nhưng ở đây chỉ xin lược tả lễ tế lớn nhất, qui tụ được nhiều người tham dự nhất, nói được rằng đây là hình thức lễ hội của người Thượng Kơho-Sre, và đã có một truyền thống lâu đời, chỉ bị mai một trong những năm gần đây do những yếu tố tôn giáo mới du nhập vào, cũng như sự thay đổi xã hội tác động đến cuộc sống của họ.
Đó là lễ tế được họ gọi là lơh yàng sa rơpu.
Người ta gọi là lơh yàng sa rơpu (tế trâu), hay còn được gọi là nô dờng, tăc mơnàr, tăc năng…
Tầm vóc của lễ tế tùy vào số gia đình tế lễ trong một làng, ví dụ trong một làng có năm mươi gia đình, mà năm đó có mười gia đình tế lễ thì đủ sức tạo nên một lễ hội lớn, khách mời gồm những người từ nhiều làng khác nhau trong vùng.
Nét chính và lý do của lễ tế
Đây là lễ tế của gia đình, gia đình là người chủ trì và chịu mọi phí khoản, tuy nhiên nó mang tầm vóc và ảnh hưởng cho sinh hoạt của cả làng nên người ta cũng gọi đây là nô dờng (tiệc lớn).
Lễ tế này không định kỳ, chỉ diễn ra vài ba năm một lần, tùy theo điều kiện làm ăn sinh sống của những gia đình tế lễ, có khi một gia đình cả đời mới tế trâu một lần hay chẳng có lần nào cả vì nghèo, ngược lại những gia đình giàu có thì tế lễ nhiều, thay vì một thì hai trâu, cũng có gia đình tế cả ba trâu một lúc và vài năm tế lễ một lần.
Những gia đình có nhiều lúa và trâu được coi là giàu có thời xưa, họ muốn làm lễ tạ thần, hay cũng có khi do muốn phô trương thanh thế của gia đình mình với bà con lối xóm, nên đứng ra làm lễ tế và mời tất cả bà con xa gần cũng như tất cả bà con lối xóm tham dự. Cũng có khi là muốn tạ thần vì tai qua nạn khỏi, thường khi là do muốn giữ lời khấn hứa với thần về việc gì đó mà người ta tin rằng đã có sự giúp đỡ của các thần (yàng sơnđàc).
Ví dụ ông K’Brai có con bị bệnh nặng, ông hứa với thần rằng nếu con ông khỏi thì ông sẽ tế trâu cho thần, và thế là khi mọi sự xảy ra đúng như ý thì người ta thực hiện lời đã hứa.
Nói chung là có những lý do quan trọng dẫn tới quyết định cho việc tế lễ.
Chuẩn bị lễ tế
Lơh yàng sa rơpu là lễ tế được chuẩn bị công phu nhất, thời gian chuẩn bị xa cũng ít là sáu tháng tới một năm, nghĩa là gia đình cảm thấy năm đó họ đủ sức tế lễ, vì nhà họ có lúa có trâu, có của cải, hay được bình an khỏe mạnh…
Thời gian chuẩn bị gần ít cũng là từ ba tháng tới sáu tháng.
Lúc đầu người ta có nghi lễ gọi là bo mồ, nghĩa là giã men rượu, phơi khô và chuẩn bị làm rượu cần đủ để cho mọi thực khách phải say sưa trong cái ngày trọng đại ấy. Việc giã men rượu được thực hiện về đêm, chủ nhà mời tất cả các thiếu nữ trong làng cùng giã trong đêm trăng rất vui, đây cũng là dịp giao lưu nam nữ có thể tạo nên mối quan hệ tình cảm và đưa tới chuyện hôn nhân cho nhiều cặp nam nữ trong hay ngoài làng.
Bước quan trọng thứ hai họ gọi là đùh sơnggơr, nghĩa là bắt đầu đánh trống, nghi lễ này diễn ra lúc nửa đêm trước ngày tế lễ chừng một tháng, thế là những gia đình tế lễ đánh chiêng đánh trống theo các điệu cổ truyền của họ, họ đánh cả tháng trước khi diễn ra lễ tế trâu.
Trong thời gian đó người ta chuẩn bị mọi thứ trong nhà như trang trí nhà cửa, chuẩn bị củi để đun, hai khâu này rất quan trọng nên người ta phải mượn một thanh niên và một thiếu nữ mà họ gọi là cau tơrnồm, đương nhiên đây là những chàng trai cô gái điệu nghệ và đảm đang nhất làng.
Chàng thanh niên thì lo việc trang trí là công việc công phu nhất như làm cây nêu, phải đi chặt cây lồ ô cao ngất và những cành tre dài nhất để làm những cánh cho cây nêu, trên đó họ trang trí đủ kiểu đẹp mắt tạo nên sự trang trọng thật sự cho lễ tế. Còn cô gái thì đi lấy củi rừng, thường thì kiếm loại củi nào tốt nhất và chất gọn ghẽ trong gầm nhà sàn, mọi sự phải tươm tất đâu ra đó trước ngày tế lễ.
Ngoài ra còn có việc quan trọng nữa là phải chuẩn bị gói bánh nếp (klơm mbar) để chuẩn bị đón những người khách trẻ từ các nơi đổ về.
Trước ngày tế lễ một tuần, người ta cho dựng cây nêu, chôn cái cọc cột trâu chắc chắn bằng loại cây cứng và chắc gọi là băng loă, bện dây rừng gọi là che dàm để buộc con trâu trong vòng 3 ngày trước khi tế sát.
Một ngày trước tế sát, có nghi lễ gọi là mpràng bòn, đây là nghi lễ mà vị trưởng tế trong làng họ gọi là cau bơrnoh, đứng ra dẫn một đoàn người đi chung quanh làng, ông ta vác trên vai một cái xà gạc, vừa đi vừa hô to và giơ cao xà gạc, có người thổi tù và mọi người hô theo, mục đích của cuộc diễn hành này là để xua đuổi những tà ma ác hại (pluh-plàng) đi xa khỏi làng xóm, để cho làng xóm được an lành, dân chúng được an cư.
Cũng nên biết người trưởng tế là người vị vọng trong làng, được cử ra đứng đầu các gia đình tế lễ.
Chính trong đêm trước ngày tế sát là đêm vui nhất, đó các choé rượu đã chuẩn bị từ lâu được khui ra, thế là khách xa gần được mời uống, người ta vừa uống vừa hò reo và rung những cây nêu nhỏ, trên đó có treo những thẻ bằng gỗ gọi là petpel cho nó reo lên, cộng thêm những tiếng huých sáo dài cổ động cho những thực khách nốc những hơi dài những choé rượu cần sắp sẵn giữa nhà.
Dĩ nhiên đây là đêm vui, đêm mà mọi người cùng say sưa.
Ngoài ra trong đêm áp lễ có tục lệ vui nhất họ gọi là lòt yơng, nghĩa là thanh niên từ các làng kéo đến, họ mặc quần áo đẹp nhất và đến từng gia đình tế lễ, uống những chén rượu cần và được các gia đình tế lễ tặng mỗi người một cái bánh nếp gói trong lá dầu.
Đây cũng là dịp nam nữ có dịp giao tiếp với nhau, thường sau lễ tế có nhiều cuộc hôn nhân diễn ra giữa các cặp nam nữ trong vùng, nên đây cũng là cơ hội vui cho nhiều người trẻ.